استاد ریاحی راد
پیشینه گچ بری
استاد ریاحی راد
پیشینه هنر گچ بری در دوره اسلامی ایران تا قرن هفتم هجری

در معماری ایران علاقه به تزئین سطوح با ساخت بناها و ساختمان های منحصر به فرد هم ردیف بوده و طرح های تزئینی در نزدیکی مستقیم اجزا با گل ساخته میشده است بطورکه این ارتباط حتی در بین عناصر واقعی ساختمان کمتر دیده می شود. تزئینات ساختمان در دوران اسلامی ایران از سه نوع مصالح آجر،گچ ،کاشی از اینها هستند. از بین این سه مورد گچ بری از دوران اولیه اسلام تا دوران تیموریان بوده است. عمده کاربرد آن در محراب ها و کتیبه های اجرا شده. در اوایل دوره اسلام تزئینات تحت تاثیر هنر ساسانی بودند با این تفاوت که در تزئینات بنای مذهبی نقش انسان و حیوان حذف شده و همچنین از تکنیک های ساده تری برای اجرای گچ بری ها استفاده شد. از نمونه های آن تغیرات باقی ماند. مسجد جامع عتیق شیراز در قرن سوم ( ۱۳۸۷-۱۴۹۵:۱۴۹۷) و شهر تاریخی نیشابورقرن سوم و چهارم، می توان مشاهده کرد که یکی از زیبا ترین تزئینات گچ بری در قرون اولیه اسلام (دوره آل بویه) مربوط به مسجد جامع نایین است. محراب این مسجد کامل گچ بری از طرح های ساسانی در اولیه اسلام است و همچنین از طریق تکنیک های متنوعی مانند برجسته کاری و آژده کاری در اجرای گچ بری ها استفاده شده است و در دوره سلجوقیان هنر گچ بری به تکامل خور ادامه داد. شیوه های اجرایی تزئینات گچ بری دوره سلجوقی شامل گچ بری سطح، توپر، تو خالی، برجسته ، برجسته بلند، آژده کاری(چند ضلعی های منظم) و به همراه رنگ آمیزی گچ بری هستند.تزئینات گچ پيش از دوره سلجوقیان نيز رواج داشت. در دوره سلجوقیان اکثر زمینه ها یا نقش ها تزئینات گچ بری رنگ آمیزی شده است تکنیک های معمول این دوره برجسته به همراه آژاده کاری است. از آنجا که سبک تزئینی به کندی رشد می کنند و اغلب به تزئینات دوره های قبل متوسل می شوند. می توان اذعان داشت هنرمندان دوره سلجوقیان گرایشی را که در دوره مغول به تکامل رسید آغاز کردند. دوره سلجوقیان طراحی در مرحله آزمون و خطا بود در صورتی که در دوره ایلخانیان مسئله عمده تلفیق و ترکیب اشکال ساختمانی و تزئینات بود.(ویلپر۱۳۴۶ :۸۳-۸۱) به همین دلیل در تزئینات گچ بری قرون هفتم و هشتم تکنیک ها واشکال تزئینی متنوعی خلق شدند و باعث شدند که این قرون از معماری ایران اسلامی دوران اوج تزئینات گچی معماری ایران محسوب گردند. گچ بری در قرون هفتم تا نهم هجری: درراستای تحقیق و پژوهش،آثار و انبیه متعلق به قرون مورد نظر که از حبث نوع تزئینات گچ بری منحصر به فرد هستند شناسایی شده و در جدول زیر دسته بندی شده اند. شناسایی ابنیه از طریق اطلاعات کتابخانه ای و مطالعات میدانی صورت گرفته است و تمامی موارد بر اساس مثمر ثمر بودن آنها در پیشبرد پژوهش در جدول گنجانده شده اند و همین باعث شده که آیینه بر اساس نظم و توالی تاریخ تنظیم شود